Chính quyền địa phương chưa vào cuộc, thực trạng buồn trên dòng sông huyền thoại

Nói đến vùng giáp ranh, người ta thường nghĩ ngay đến những vấn đề nhức nhối liên quan đến các tệ nạn xã hội như trộm cắp, mại dâm, ma tuý.... nhưng ở bài này, người viết muốn đề cập đến một vấn đề cũng khá bức xúc mà có thể rất nhiều người chưa biết - Đó là tình trạng các phương tiện thuỷ không số, không đăng ký, đăng kiểm và một số bến bãi bốc xếp cát sỏi trái phép hoạt động trên tuyến sông Công (thuộc khu vực giáp ranh giữa huyện Sóc Sơn của Thủ đô Hà Nội và huyện Phổ Yên tỉnh Thái Nguyên) diễn ra trong một thời gian khá dài mà các cơ quan chức năng chưa giải quyết được. Tìm hiểu vấn đề này chúng tôi được biết nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên là do chính quyền địa phương vẫn chưa thực sự vào cuộc. Điều này đã gây không ít khó khăn cho những người làm công tác quản lý đảm bảo an toàn giao thông trên tuyến sông này.

         Lời than thở của dòng sông Công.

Bắt nguồn từ Hồ Núi Cốc (huyện Đại Từ , tỉnh Thái Nguyên), trước khi nhập vào sông Cầu, dòng sông Công uốn mình chạy qua địa bàn của các xã, huyện thuộc hai tỉnh Thái Nguyên và Hà Nội, đồng thời nó cũng được lấy làm ranh giới hành chính của hai địa phương trên. Tính theo cấp sông được đưa vào quản lý của ngành Đường thủy nội địa thì tuyến giao thông vận tải đường thủy trên sông Công chỉ dài có 19 Km (Từ địa bàn xã Trung Giã của huyện Sóc Sơn và xã Thuận Thành huyện Phổ Yên, đến địa bàn của hai xã  Vạn Phái, Đắc Sơn, huyện Phổ Yên). Mặc dù ngắn và thuộc tuyến sông cấp 3, nhưng khúc sông này có hai thứ nổi tiếng. Thứ nhất là lắm đá ngầm và các loại chướng ngại vật, chả thế mà chỉ có gần 20 km đường sông mà Trạm QLĐS Đa Phúc phải cắm tới 80 chiếc báo hiệu chướng ngại vật, bao gồm cả các bãi đá ngầm, các công trình giao thông trên sông, kè chỉnh trị, xác tàu đắm... Thứ hai là nổi tiếng về sự lộn xộn trong việc khai thác, vận chuyển và bốc xếp cát, sỏi. Các bến, bãi  bốc xếp cát sỏi và các loại phương tiện này chủ yếu tập trung tại  khu vực cầu Đa Phúc – cây cầu nằm trên Quốc lộ 3  - nối Thủ đô Hà Nội với các tỉnh phía Bắc nước ta. Đứng trên cầu Đa Phúc, liếc nhìn xuống bờ phải dòng sông Công tại khu vực này, mọi người không khỏi bị choáng ngợp bởi hàng chục chiếc máy cẩu, băng tời thi nhau chạy rầm rầm như một công trường lớn. Trên bờ là hàng đống cát và sỏi chất cao như núi. Len lỏi trong những núi cát và sỏi ấy là những loại xe tải trọng tải lớn chen chúc cùng với những chiếc công nông đầu ngang, đầu dọc chở cát, sỏi rú máy ầm ĩ, nhả khói đen mù mịt. Chưa hết, dưới bến sông, là từng dãy các loại phương tiện thủy chở đầy cát, sỏi, chiếc nào chiếc nấy ngập hết cả boong và mạn khô. Chúng neo đậu chen chúc nhau hàng ba, hàng bốn, có những lúc tới cả hàng năm! choán hết cả phần luồng chạy tàu. Không biết từ bao giờ, dân xây dựng trong vùng vẫn truyền miệng nhau câu nói "cát sông Công là ông cát sông Hồng" do có độ thuần khiết lớn, cánh to, đều, đẹp về màu, tốt về chất lượng, vì vậy người ta không quản khoảng cách xa xôi và giá cả để mò lên tận sông Công mua cát, sỏi cho bằng được!. Hơn nữa, khu vực này, tốc độ đô thị hóa đang tăng lên mạnh mẽ, lại thêm gần QL3 rất thuận tiện cho việc vận chuyển cát, sỏi đi đến công trình, vì thế càng làm cho hoạt động khai thác, vận chuyển và bốc xếp cát, sỏi thêm sôi động hơn và đương nhiên nó cũng làm cho tình hình trật tự an toàn về GTVT đường thuỷ nội địa và cảng, bến  trên khúc sông này thêm phức tạp. Hàng ngày, khu vực này luôn có hàng trăm phương tiện khai thác, vận chuyển cát, sỏi và thường xuyên có trên 100 phương tiện trọng tải từ 60 tấn đến 300 tấn nối đuôi nhau chờ bốc hàng lên bến quanh khu vực cầu Đa Phúc. Ông Dương Văn Mùi - Trạm trưởng Trạm QLĐS Đa Phúc bức xúc nói: "Anh tính xem, sông nhỏ như vậy mà ngày nào cũng như ngày nào, tàu của họ cứ neo đậu lấn chiếm hết cả lòng sông làm cho luồng chạy tàu vốn đã hẹp lại càng bị thu hẹp hơn. Điều đáng nói là, những phương tiện này có tới 80% là bằng xi măng lưới thép, và 100% số này đều không có biển số do không đăng ký, đăng kiểm, và chủ nhân của nó cũng chẳng biết họ ở địa phương nào." Ông Mùi còn cho biết thêm, chính vì sự lộn xộn trên nên tai nạn chìm đắm phương tiện do va chạm, tránh, vượt nhau xảy ra như cơm bữa. Mỗi lần như thế, anh em trong Trạm lại phải một phen lao công, tổn sức đi tìm chủ phương tiện để yêu cầu họ trục vớt, giải phóng luồng. Việc đi tìm họ cũng chẳng khác nào truy tìm tội phạm, vì phương tiện của họ làm bằng xi măng, nếu chiếc nào cũ, nát thậm chí tàu còn mới, cứ đắm, là họ nhanh chóng tháo cho bằng được được máy là "chuồn",  càng nhanh, càng tốt để khỏi mất tiền trục vớt (tiền thuê trục vớt có khi còn nhiều hơn là làm một chiếc mới) và mất thời gian chờ đợi làm các thủ tục hành chính khác. Đứng trước tình trạng đó, Trạm QLĐS Đa Phúc đã có nhiều văn bản báo cáo và đề nghị các cơ quan chức năng và chính quyền của các xã hai bên sông giải quyết nhưng đến nay tình trạng trên vẫn chưa được xử lý và hiện đang là một thực trạng buồn trên khúc sông này.

              Từ những phương tiện không số....

Chúng tôi đem những nỗi thắc mắc này tới Sở GTVT Thái Nguyên, Sở GTCC Hà Nội,  và được biết: Những loại phương tiện này (tàu ximăng - lưới thép) đều do dân tự chế để dùng vào việc chuyên chở cát, sỏi. Do giá thành rẻ, dễ làm nên họ tự thiết kế và đóng lấy tuỳ theo số tiền họ có và theo mục đích sử dụng của họ, nên nó  chẳng theo khuôn mẫu nào, và khi làm xong họ cũng chẳng thèm đi đăng ký chứ đừng nói là đi đăng kiểm! Ông Bùi Xuân Trưởng - Cán bộ phụ trách quản lý phương tiện vận tải - Phòng QLVT - Sở GTVT Thái Nguyên cho biết: "Đối với loại phương tiện này, chúng tôi đã phối hợp với TTGT, Trạm Đăng kiểm phương tiện vận tải Thái Nguyên, CSGT và Trạm QLĐS Đa Phúc tổ chức nhiều đợt thanh, kiểm tra, lập hồ sơ, danh sách cụ thể đối với từng phương tiện và tạo điều kiện để họ làm các thủ tục cần thiết, nhưng họ cứ chây ì, chẳng đến đăng ký. Thậm chí cứ thấy Đoàn kiểm tra đến là họ trốn chạy từ bờ này sang bờ kia không có cách nào bắt giữ được. Một phần do không có phương tiện, một phần không có bến để neo đậu những phương tiện vi phạm ". Ông Trưởng còn cho biết, mặc dù họ không đăng ký, đăng kiểm, song bằng việc phối hợp với các cơ quan chức năng qua các đợt kiểm tra, Sở GTVT Thái Nguyên cũng đã nắm được số phương tiện xi măng - lưới thép không số trên khúc sông này khoảng 40%, số còn lại là của dân thuộc địa bàn Hà Nội và Bắc Giang lên làm ăn tại sông Công. Bà Kiều Thị Bạch Tuyết – Phó trưởng phòng Quản lý vận tải & Công nghiệp - Sở GTCC Hà Nội còn nhấn mạnh: “Theo chúng tôi, để giải quyết triệt để tình trạng trên, cần phải phân định trách nhiệm rõ ràng cho cấp nào, cơ quan nào phụ trách. Theo tôi, vai trò chính vẫn là chính quyền địa phương sở tại, và chỉ có cấp này mới thực hiện được việc quản lý và giải quyết những vi phạm trên, chứ cứ  tổ chức kiểm tra, xử lý như đã từng làm thì chẳng khác nào bắt cóc bỏ đĩa!”. Tìm hiểu thêm, chúng tôi còn được biết, từ năm 1997 Chi cục đăng kiểm 1 - Sở GTCC Hà Nội đã tổ chức đăng kiểm được 40 phương tiện, trong đó có 80% là phương tiện xi măng - lưới thép, từ đó đến nay, số phương tiện này không thấy quay lại kiểm định, hoặc đăng kiểm theo định kỳ. Không biết trong số này bây giờ chiếc nào còn chiếc nào mất!. Thậm chí có phương tiện còn nợ cả tiền đăng kiểm (khoảng 50 đến 60 ngàn đồng/phương tiện),  đến nay đã 7 năm rồi mà không thấy đến trả!

Đến những bến dù, bến cóc.

Có thể nói, thuyền và bến chính là hai bộ phận không thể tách rời đối với những người làm nghề trên sông nước, nhưng điều đáng nói ở đây là dưới sông "thuyền chưa ra thuyền thì bến liệu có ra bến" hay không? Trên bờ cả hai phía Sóc Sơn và Phổ Yên là hàng dãy bến bốc xếp cát, sỏi. Những bến này đều là bến không đủ điều kiện để cấp phép hoạt động. Ngoại trừ một cảng Quân sự ngày xưa nằm bên phía bờ tả thuộc Phổ Yên - Thái Nguyên. Ngày nay cảng được Công ty cổ phần vận tải Thái Nguyên quản lý khai thác phục vụ cho các phương tiện của Công ty. Còn các bến khác đều là bến cóc do tư nhân mở ra để bốc cát, sỏi kinh doanh. Làm việc với chính quyền xã Trung Giã - Một địa phương tập trung nhiều nhất các phương tiện và bến, bãi cũng như số người tham gia hoạt động này. Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết: Số dân của xã Trung Giã có khoảng 11.000 người thì có tới trên 1.000 người tham gia khai thác và vận chuyển cát, sỏi.  Ông Đinh Văn Thọ – Phó Chủ tịch xã Trung Giã không ngần ngại cho biết khi chúng tôi đề cập đến vấn đề này: “Quả thật là thời gian qua, chúng tôi còn buông lỏng công tác quản lý hoạt động khai thác cát, sỏi và mở bến, bãi bốc xếp tại khu vực hạ lưu cầu Đa Phúc, vì thế nên chỉ có khoảng 1,5 km sông mà vừa qua chúng tôi đã thống kê đươc 40 bến, bãi, tương đương với ngần ấy ông chủ. Số phương tiện thủy của xã là 45 chiếc, trong đó đã đăng ký được 40 chiếc, còn việc đăng kiểm định kỳ thì chúng tôi cũng không kiểm soát nổi. Cũng vì chưa có cán bộ chuyên trách theo dõi nên tình trạng này diễn ra hết sức tuỳ tiện, nó không chỉ làm mất trật tự an toàn giao thông đường thủy trên địa bàn mà còn làm cho tình hình trật tự ninh xã hội thêm phức tạp do lượng người lao động tập trung về đây rất lớn, mà hiện nay xã cũng chưa biết chính xác là bao nhiêu.” Còn Ông Nguyễn Hồng Loan – Chủ tịch xã Thuận Thành (huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên) thì dè dặt hơn khi trả lời câu hỏi của chúng tôi: ”Về việc tham gia vận tải trên sông thì xã chưa có ai, song trên địa bàn hiện có 8 bến bốc xếp cát, sỏi, trong đó chỉ có 3 bến là được huyện cấp giấy phép, còn lại 5 bến kia do dân tự mở ra để kinh doanh. Những bến, bãi này đa phần là đất bãi, đất thổ canh được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng có thời hạn nên họ tận dụng nó để mở bến, do đó việc quản lý rất khó khăn. Điều bức xúc nhất hiện nay là việc tàu cuốc sỏi, cát hoạt động suốt cả ngày lẫn đêm, chúng ngoạm cả vào hành lang bảo vệ đê và chân công trình giao thông trên sông mà chúng tôi chưa có biện pháp nào giải quyết.”

    Việc xử lý của các cơ quan chức năng.

Để lập lại trật tự, kỷ cương trên sông nước,  những năm qua, các cơ quan chức năng của hai tỉnh Thái Nguyên và Hà Nội đã cùng phối hợp tổ chức nhiều đợt thông tra, kiểm soát xử lý các vi phạm trên tuyến sông này. Chỉ tính trong tháng 6/2004, Sở GTVT Thái Nguyên đã chủ trì một đợt kiểm tra liên ngành giữa TTGT, CSGT – CA tỉnh Thái Nguyên và Trạm QLĐS Đa Phúc tiến hành tổng kiểm tra hoạt động khai thác và vận chuyển cát, sỏi trên toàn tuyến, Đoàn đã phát hiện và lập biên bản xử lý hành chính 15 trường hợp. Cũng trong thời gian qua, TTGT Sơ GTCC Hà Nội và Cảnh sát GTĐT - Công an Hà Nội đã phối hợp kiểm tra việc thực hiện hai văn bản qui phạm pháp luật của UBND Thành phố Hà Nội. Thứ nhất là Chỉ thị số 20/2003/CT-UB ngày 6/6/2003 "về việc tăng cường quản lý và xử lý dứt điểm trong hoạt động khai thác cát". Thứ hai là Quyết định số 159/2003/QĐ-UB ngày 21/11/2003 về việc "Ban hành qui định tạm thời về quản lý khai thác cát, sỏi sử dụng bến, bãi trên địa bàn Thành phố Hà Nội". Nhưng thực tế, tại tuyến sông này, tình hình trên chẳng cải thiện được là bao!.

Đội Thanh tra GTĐTNĐ số 2 cũng đã phối hợp tổ chức nhiều đợt thanh tra, kiểm tra để giải quyết tình trạng này. Riêng trong tháng 5/2004, Đội đã tổ chức 9 lượt kiểm tra, rà soát các điểm đen về an toàn GTĐTNĐ trên tuyến này. Qua kiểm tra đã phát hiện và xử lý trên 20 trường hợp vi phạm. Điển hình như: Trong 3 ngày, từ 20 đến 22/5/2004, Đội lập biên bản xử lý và ra Quyết định đình chỉ hoạt động đối với 3 bến không phép, xây dựng bờ kè bến lấn chiếm hành lang bảo vệ luồng chạy tàu thuộc địa phận xã Thuận Thành, xã Trung Giã, xã Hà Châu (huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên) giao cho xã theo dõi giải toả. Xử lý phạt hành chính và ra Quyết định đình chỉ hoạt động 5 phương tiện khai thác, vận chuyển  cát, sỏi trái phép, khai thác vào ban đêm vi phạm luồng chạy tàu, không có giấy đăng ký, đăng kiểm, chở quá tải, không có thiết bị an toàn... của xã Tân Phú, Đông Cao (Phổ Yên, Thái Nguyên), xã Hoà Sơn (Hiệp Hoà, Bắc Giang) và xã Trung Giã (Sóc Sơn, Hà Nội). Theo ông Đỗ Hồng Tuân - Đội trưởng Đội TTGTĐTNĐ số 2 nhận xét thì: “Chỉ khi nào làm mạnh, làm róng riết và có sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan chức năng của cả hai tỉnh Thái Nguyên và Hà Nội đặc biệt là của chính quyền các xã thì mới giải quyết được tình trạng trên còn nếu chỉ đơn phương một cơ quan chức năng thực hiện thì tình hình chỉ tạm lắng xuống, một thời gian sau, tình trạng trên lại tiếp tục tái diễn, vì nếu cứ giải quyết theo cách trên thì chẳng khác gì "nhốt gió vào nhà trống".

         Lời kết

Tình trạng phương tiện không đăng ký, đăng kiểm trên sông Công như đã nêu trên, chỉ là một con số nhỏ trong số hàng ngàn phương tiện trên phạm vi cả nước. Thiết nghĩ, trên đường bộ, mua một chiếc xe máy trị giá khoảng 5 triệu đồng, người mua bắt buộc phải đăng ký, và phải có giấy phép lái xe mới được lưu hành, thế nhưng ở đường sông, phương tiện nhỏ cỡ đôi ba chục tấn, cũng có giá trị từ vài ba chục triệu đồng trở lên (tuỳ theo chất liệu vỏ và trang bị bên trong), vậy mà lại không được quản lý nghiêm ngặt về đăng ký, đăng kiểm, kể cả con người (Hộ khẩu, Giấy chứng nhận hoặc chứng chỉ chuyên môn và các loại giấy tờ khác). Từ thực trạng trên, theo chúng tôi, chính quyền 2 địa phương - nơi có địa bàn giáp ranh cần phải có sự phối hợp chặt chẽ hơn nữa trong  công tác quản lý và xử lý các vi phạm một cách cương quyết như: Qui định cho các bến chỉ cho phép phương tiện đã đăng ký, đăng kiểm, đủ các giấy tờ liên quan, người điều khiển phương tiện có CCCM... thì mới được vào bốc xếp hàng hoá. Kiên quyết đình chỉ hoạt động của phương tiện không số, không đủ trang bị an toàn. Giải toả các bến dù, bến cóc, vì nếu không có loại bến, bãi này thì cũng không có phương tiện cập vào bốc xếp cát, sỏi. Nên chăng, ở mỗi tuyến, mỗi địa phương, các cơ quan chức năng và chính quyền địa phương sở tại cần nghiên cứu để mở một bến riêng chuyên dùng cho việc tạm giữ phương tiện thuỷ vi phạm (như trên đường bộ), nếu làm được việc này, chắc chắn sẽ có hiệu quả hơn trong việc xử lý các phương tiện vi phạm. Mặt khác, cần phải tăng cường việc quản lý nhân sự, hộ khẩu, nơi tạm trú, tạm vắng của những người hành nghề sông nước để dễ kiểm tra, kiểm soát khi phát hiện vị phạm. Và cuối cùng, như lời của ông Hoàng Đình Vang - Đội phó - Đội CSGT Công an Thái Nguyên thì "Chính quyền cấp xã, phường phải thực sự vào cuộc" thì mới có thể giải quyết triệt để tình trạng "sông chung - phương tiện không số -  không ai quản như ở trên sông Công nói riêng và các sông khác nói chung hiện nay"